Peter I Feiten


Peter I (1672-1725), genaamd Peter de Grote, was tsaar van Rusland van 1682 tot 1725. Zijn heerschappij werd gekenmerkt door een uitgebreid hervormingsprogramma dat bekend stond als de verwestersing en door de vestiging van Rusland als een grote Europese mogendheid.

Contemporaries in het buitenland hadden de neiging om Peter I te bewonderen voor zijn hervormingen en hem te vrezen voor de groeiende macht van zijn land, maar zijn hervormingen waren over het algemeen niet populair bij zijn onderdanen, niet alleen omdat ze hogere belastingen en harder werken voor bijna iedereen met zich meebrachten, maar ook omdat ze de oude religieuze en culturele tradities verstoorden. Na zijn dood realiseerden de Russen zich al snel dat Petrus de grootste heerser van het land was geweest en dat zijn bewind inderdaad een hoogtepunt in hun geschiedenis was geweest. Die evaluatie wordt nog steeds algemeen aanvaard door historici.

Peter werd op 30 mei 1672 in Moskou geboren, als enige zoon van tsaar Aleksejis en zijn tweede vrouw, Natalia Narysjkin. Onder de 13 kinderen uit het vorige huwelijk van Aleksejs waren er 3 die tijdens Peters jeugd prominent aanwezig waren: kundig en ambitieus.

Sophia, half-blind en half-gekke Ivan, en beminnelijke Feodor, die Alexis in 1676 opvolgde.

Peter’s formele opleiding, toevertrouwd aan privé-leraren, begon toen hij 7 was, maar werd 3 jaar later onderbroken, toen tsaar Feodor stierf zonder dat hij een erfgenaam had genoemd. Sophia en een kleine groep supporters gaven de voorkeur aan de kwetsbare Ivan, haar 15-jarige broer, om Feodor op te volgen. Een andere groep gaf de voorkeur aan de robuuste en intelligente Peter en riep hem meteen uit tot tsaar, met de bedoeling dat zijn moeder als regent zou dienen. Die regeling werd echter snel verstoord toen Sofja de hulp van de Moskouse troepen kreeg en de installatie van Ivan als “Eerste Tsaar,” Peter als “Tweede Tsaar,” en zichzelf als regent verplichtte.

Formatieve jaren

Tijdens de volgende 7 jaar was er weinig van Peter vereist, behalve dat hij deelnam aan formele ceremonies. Gefascineerd door militaire activiteiten bracht hij veel tijd door bij wedstrijden met wapenoefeningen en gevechtsmanoeuvres, eerst met jonge vrienden en later met twee regimenten soldaten die hij mocht rekruteren en trainen. Zijn nieuwsgierigheid en overvloedige energie leidden hem ook tot de studie en de beoefening van de vaardigheden op het gebied van navigatie en ambachten zoals timmeren, steenhouwen en drukken. In de loop van deze bezigheden kwam hij in contact met een aantal buitenlandse ingezetenen en verwierf van hen kennis van de wereld buiten Rusland.

Verstoord door de trend van zijn ontwikkeling, besloot Peter’s moeder ten onrechte dat ze het kon veranderen door zijn huwelijk te regelen; in haar richting was hij getrouwd.

naar Eudoxia Lopukhin in januari 1689. Toch toonde hij geen enkele neiging om af te zien van zijn eerste interesses of zijn onconventionele activiteiten.

Politiek verzet tegen Sophia’s regentschap kwam aan het licht tijdens Peters 17e jaar en, onder de indruk van de verzekering van sterke steun als hij zich zou laten gelden, verklaarde Peter haar kantoor leeg en stuurde haar weg naar een klooster. Zo keert hij terug naar zijn gebruikelijke bezigheden en blijft hij persoonlijke verantwoordelijkheden verwaarlozen, zelfs nadat Eudoxia hem in 1690 een zoon, Alexis, heeft gegeven. Tegen die tijd was hij een opvallende figuur, indrukwekkend als potentiële heerser, maar met weinig belangstelling voor de betreffende taken.

De eerste stappen

Zij was onder de indruk van het gebrek aan adequate gevechtsschepen in zijn land, begon Peter met de kenmerkende ijver om een efficiënte marine te plannen. Hij stuurde groepen jonge mannen naar West-Europese landen om de navigatie en de scheepsbouw te bestuderen; in 1697 volgde hij zelf—een ongekende stap voor een Russische tsaar—om uit de eerste hand informatie te verkrijgen en om scheepswerven in te huren voor dienst in Rusland. Hij bezocht Nederland, Engeland, Duitsland en Oostenrijk. In die landen was hij niet alleen onder de indruk van hun technologische superioriteit ten opzichte van Rusland, maar ook van wat hem een superieure levensstijl leek. Toen hij in 1698 naar Rusland terugkeerde, was hij klaar om veel veranderingen door te voeren.

Een van Peter’s eerste handelingen was om mannen te bevelen hun baard af te scheren, en toen hij op hardnekkig verzet stuitte, wijzigde hij zijn orde slechts in die mate dat hij een belasting oplegde aan degenen die ervoor kozen hun baard te houden. Hij verbrijzelde ook de traditie door te eisen dat de oude Russische kalender (die rekening hield met de tijd van de schepping van de wereld) werd verlaten ten gunste van de Juliaanse kalender die in het Westen werd gebruikt. Tegelijkertijd hield hij zich bezig met twee andere zaken, een opstand onder de Moskouse troepen en de vervelende aanwezigheid van zijn ongewenste vrouw, Eudoxia; hij verijdelde de opstand met wrede executies en beëindigde zijn huwelijk door Eudoxia tot een klooster te dwingen.

Grote Noordelijke Oorlog

De aanpak van een aantal van zijn problemen, zo leerde Peter al snel, vergde meer dan zijn gebruikelijke imperieuze tactiek. Tijdens zijn Europese tournee had hij de verzekering gekregen dat er sprake was van westerse samenwerking om Zweden te dwingen het grondgebied af te staan dat Rusland nodig had als afzetgebied voor de Baltische Zee. Hij begon de onderneming met een oorlogsverklaring aan Zweden in 1700.

Peter leidde zijn troepen in hun eerste grote ontmoeting met de Zweden bij Narva in november 1700 en werd zwaar verslagen door inferieure aantallen. Met behulp van de middelen die hij had gebruikt bij de marine—remodellering door westerse patronen—begon hij meteen een beter georganiseerd, uitgerust en getraind leger in vorm te brengen. In 1703 leidde hij het tot een verlossende overwinning en nam hij de mond van de Zweden.

Neva River. Hij wees de plaats aan voor een stad die St. Petersburg zou heten en de keizerlijke hoofdstad zou worden. Een jaar later veroverde hij Narva.

Het voordeel van een paar jaar uitstel terwijl de Zweden met andere vijanden bezig waren, werkte Peter doelbewust aan het versterken van de Russische wapens en aan het onder controle houden van de binnenlandse ontevredenheid die in veel gebieden, met name langs de Don en de Wolga, in een openlijke opstand brak. Hij was echter verplicht terug te keren naar de oorlog medio 19709 om een Zweedse invasie onder leiding van Karel XII te ontmoeten. De tegenstander komt bijeen in Poltava, waar de Russen een beslissende overwinning behalen. De strijd maakte geen einde aan de oorlog, maar betekende wel een keerpunt en rechtvaardigde Peter’s geloof in zijn methoden. Bovendien had het een diepgaand psychologisch effect op de West-Europese staten, die Rusland nu als een geduchte macht zagen.

Twaalf jaar van besluiteloze vijandelijkheden volgden op de overwinning van Poltava. In 1711 moest Peter een deel van zijn troepen afleiden naar het zuiden, waar de Turken, aangemoedigd door Zweden, Rusland hadden aangevallen. Na een jaar van mislukte gevechten moest hij de haven van Azov, het enige toegangspunt van Rusland tot de Zwarte Zee, afstaan. Ondertussen hielden de gevechten met tussenpozen de belangrijkste oorlog gaande en pas in 1718 stemde Zweden schoorvoetend in met een overweging van de vredesvoorwaarden. Met het Verdrag van Nystad, dat in september 1721 werd ondertekend, gaf Zweden Ingria, Estland, Livonia en een deel van Karelië af, waardoor Rusland een stevige voet aan de grond kreeg in de Finse Golf en de Baltische Zee. Aangezien Peter reeds Russische invloed in Koerland had gevestigd, was zijn land nu een grote Baltische mogendheid, die door de nieuwe acquisities “een venster naar Europa” kreeg. Als erkenning voor wat hij had bereikt, kende de Russische Senaat, een door Peter opgericht orgaan, hem de titels “de Grote” en “Keizer” toe.

Persoonlijke problemen

Toen hij zich bevrijdde van Eudoxia, werd Peter aangetrokken tot Catherine Skavrenska, een Litouws meisje van nederige afkomst, en trouwde hij in het geheim met haar, waardoor de publieke erkenning van haar als zijn gemalin uitgesteld werd tot 1712. Toen Catherine een zoon kreeg, liet de tsaar hem Peter Petrovitsj dopen en liep hij vooruit op zijn troonopvolging. Alexis, de zoon uit zijn eerste huwelijk, is een luie, zwakbegaafde en vijandige jongeman geworden die zich verzet tegen het feit dat hij naar de normen van zijn vader wordt gevormd. In de overtuiging dat Alexis daadwerkelijk tegen de troon aan het plotten was, beval Peter dat hij naar de gevangenis zou worden gebracht; en daar stierf Alexis, na te zijn ondervraagd onder marteling. Toch werd het probleem van de tsaar niet opgelost: in 1719 stierf Peter Petrovitsj, waardoor hij geen zoon meer als opvolger had. Aleksis had een zoon achtergelaten, Peter Aleksejevitsj; maar de tsaar koos ervoor om hem te omzeilen en besloot in 1722 dat elke heerser van Rusland daarna vrij was om zijn erfgenaam te noemen. Het is waarschijnlijk dat Peter van plan was om zijn vrouw, Catherine, als zijn erfgenaam te benoemen, maar hij bleef de formaliteit uitstellen.

Binnenlandse hervormingen

Alhoewel Peter in zijn vroege jaren als tsaar veel hervormingen heeft doorgevoerd, is zijn grote werk als hervormer gedaan in het laatste decennium van zijn bewind. Zijn doel was het creëren van een krachtige en welvarende staat, efficiënt en eerlijk bestuurd, waaraan elk onderwerp een bijdrage kon leveren. Om dat doel te bereiken, vernieuwde hij vele bestaande instellingen en nam hij het initiatief tot nieuw beleid, waarbij hij zich over het algemeen liet leiden door wat hij van West-Europa had geleerd. Hij reorganiseerde de hele bestuurlijke structuur van het land en kondigde de Ranglijst aan, waarbij hij de ambtenarij, het leger en de marine classificeerde en voorzag in vooruitgang op basis van verdienste van lagere naar hogere functies. Hij moedigde de industrie en de handel aan, stimuleerde de ontwikkeling van de wetenschap en legde de basis voor de Academie van Wetenschappen, die kort na zijn dood werd opgericht. Hij richtte de Russische seculiere scholen op, elimineerde de verouderde karakters uit het Russische alfabet en richtte de eerste krant van het land op.

De kerk voelde de kracht van Petrus’ grote energie. Hoewel hij een religieus man is, heeft hij geen respect voor de privileges die aan de Kerk worden toegekend, staat hij kritisch tegenover veel van haar beleid en heeft hij zich verzet tegen zijn hervormingen. Toen patriarch Adrianus, hoofd van de Russisch-orthodoxe kerk, in 1700 stierf, stond Petrus niet toe dat de vacature werd ingevuld. Uiteindelijk schafte hij in 1721 de functie van patriarch af en verving deze door de Heilige Synode, een raad van prelaten die de zaken van de Kerk moesten leiden onder toezicht van een door de tsaar benoemde leek.

Peter heeft blijkbaar zijn grootste voldoening gevonden in de ontwikkeling van Sint-Petersburg. Hij wilde dat deze moderne stad het centrum van het nieuwe Rusland zou worden, zoals Moskou het centrum van het oude was geweest. Hij verklaarde dat het de nieuwe hoofdstad van het land was en droeg er geleidelijk aan de centrale administratiekantoren aan over. Gebouwd in westerse stijl in plaats van de traditionele Russische, leverde het een zichtbaar symbool van zijn hervormingen op.

Verleden jaren

Na de oorlog met Zweden begon Peter serieus na te denken over de belangen van zijn land in Azië. Onder zijn leiding veroverden Russische troepen Kamtsjatka op de Stille Oceaan en een Russische expeditie verkende het gebied dat nu bekend staat als de Beringstraat. Met vooruitzichten van meer directe waarde, voerde hij met succes een oorlog tegen Perzië om de positie van Rusland op de Kaspische Zee te versterken.

Het verdrag dat een einde maakt aan de oorlog met Perzië moest nog worden geratificeerd in 1724, toen Peter’s gezondheid snel begon te mislukken. Kenmerkend is dat hij zichzelf tot het uiterste van zijn kracht bleef drijven, waarbij hij de aanwijzing van een erfgenaam nog steeds uitstelt. Hij stierf op 28 januari 1725, in de stad die hij had gesticht.

Verder lezen op Peter I

Een studie van Peter I is L. Jay Oliva, Rusland in het tijdperk van Peter de Grote (1969). Ian Grey, Peter de Grote (1960), is een uitgebreide biografie gebaseerd op een recente studiebeurs. Een prachtig verslag van Peter’s bewind is Vasilii O. Klyuchevsky, Peter de Grote, vertaald door Liliana Archibald (1958). Benedictus Humphrey Sumner geeft een kort en helder overzicht van Petrus’ plaats in de Russische geschiedenis in Peter de Grote en de opkomst van Rusland (1950). Sumner schreef ook de meer gespecialiseerde Peter de Grote en het Ottomaanse Rijk (1949).

Eugene Schuyler, Peter de Grote (2 vol., 1884), is de meest gedetailleerde biografie die in het Engels beschikbaar is; ze is enigszins gedateerd.

maar heel nuttig. Marc Raeff, red., Peter de Grote: Reformator of Revolutionair? (1963), is een verzameling van verschillende opvattingen over Petrus door zijn tijdgenoten en latere waarnemers. Raeff’s Origins van de Russische Intelligentsia: De achttiende-eeuwse adel (1966) beschrijft de ingrijpende veranderingen die Petrus in de Russische samenleving heeft doorgemaakt. De mythe die ontstond rond het beeld van Petrus wordt besproken in Michael Tsjerniavski, Tsar en People: Studies in Russische Mythes (1961). Peter’s leven werd gefictionaliseerd in Alexei Tolstoj, Peter de Grote (trans. 1936).


GOSTOU? PARTILHE COM OS SEUS AMIGOS!